Xaricdə təhsil: beyin axını, yoxsa insan kapitalına investisiya?

Xaricdə təhsil gənclərin dünyagörüşünü genişləndirir, onlara yeni bilik və bacarıqlar qazandırır. Amma bir sual tez-tez gündəmə gəlir: xaricə oxumağa gedənlər ölkə üçün itkidir, yoxsa qazanc? Xaricdə təhsil üzrə ekspert Prof. Dr. Bəxtiyar Nəcəfov bu suala, eləcə də təqaüd proqramlarına və xaricdə oxumağın real çətinliklərinə münasibət bildirib.

Beyin axını, yoxsa beyin dövriyyəsi?

Nəcəfovun fikrincə, bu suala birmənalı cavab vermək olmaz — iki fərqli ssenarini ayırmaq lazımdır.

Birinci ssenari ölkənin artıq yetişdirdiyi və ehtiyac duyduğu peşəkarların — proqram təminatı və kompüter mühəndislərinin, kibertəhlükəsizlik və süni intellekt mütəxəssislərinin, data analitiklərinin — daha yaxşı iş imkanları üçün ölkədən gedib Azərbaycanla peşəkar əlaqəni tamamilə kəsməsidir. Bu, ciddi beyin axınıdır: ölkə həmin şəxsin hazırlanmasına sərf olunan resursu, təcrübəni və institusional biliyi itirir, gənclər üçün mentorların sayı azalır. Ekspert vurğulayır ki, kibertəhlükəsizlik və süni intellekt kimi sahələrdə bu, həm də ölkənin texnoloji müstəqilliyi və təhlükəsizliyi məsələsidir.

İkinci ssenari gənclərin xaricə təhsil almaq üçün getməsidir və Nəcəfov bunu avtomatik olaraq beyin axını hesab etmir. Düzgün idarə olunduqda bu, ölkənin insan kapitalına mühüm investisiyadır. Süni intellekt, kibertəhlükəsizlik, biotexnologiya, yüksək texnologiyalı tibb, logistika və rəqəmsal ticarət kimi sürətlə inkişaf edən sahələrdə qabaqcıl universitetlərdə oxumaq tələbəyə nəzəri biliklə yanaşı tədqiqat mədəniyyəti, peşəkar şəbəkə və beynəlxalq iş standartları qazandırır.

Ekspert hətta müqavilə öhdəliyi olmayan məzunun ixtisası üzrə bir-iki il beynəlxalq şirkətdə və ya tədqiqat mərkəzində təcrübə qazandıqdan sonra qayıtmasını daha faydalı sayır — bu halda ölkəyə diplomla yanaşı real iş təcrübəsi, beynəlxalq əlaqələr və layihə mədəniyyəti gəlir. Beləliklə, beyin axını əvvəlcə beyin dövriyyəsinə, sonra isə beyin qazanımına çevrilir.

“İnsanı ölkəyə yalnız müqavilə deyil, imkanlar qaytarır. Xaricdə təhsil risk deyil; geri dönüş, reinteqrasiya və bilik transferi mexanizmləri olmadıqda riskə çevrilir.”

Bu səbəbdən Nəcəfov xaricdə təhsil almış mütəxəssislərin reinteqrasiyası üçün ayrıca kompleks dövlət proqramı təklif edir: xaricdəki azərbaycanlı mütəxəssislərin məlumat bazası, məzuniyyətdən əvvəl dövlət qurumları, universitetlər və özəl şirkətlərlə əlaqələndirmə, konkret karyera perspektivi, tədqiqat qrantları, startap imkanları və layiqli iş şəraiti.

Təqaüd proqramları nə üçün vacibdir?

Ekspertin fikrincə, təqaüdlərin əsas dəyəri keyfiyyətli xarici təhsili yalnız varlı ailələrin deyil, istedadlı bütün gənclərin əlçatanlığına çevirməsidir. Təhsil haqqı, yaşayış, sığorta, viza və nəqliyyat xərcləri o qədər yüksək ola bilər ki, nüfuzlu universitetdən qəbul alan bacarıqlı gənc belə təqaüdsüz orada oxuya bilməz.

Bu baxımdan 2022–2028-ci illər üçün Dövlət Proqramı strateji əhəmiyyət daşıyır: proqram prioritet ixtisas sahələrini müəyyən edir və dünyanın nüfuzlu universitetlərindən qəbul almış namizədlərin təhsilini maliyyələşdirir. Vacib nüans: Dövlət Proqramı tələbəni universitetə qəbul etmir — namizəd əvvəlcə özü uyğun universitet və ixtisasdan qəbul almalı, sonra proqramın seçim mərhələsində iştirak etməlidir. Proqram iştirakçılarının təhsildən sonra ölkəyə qayıdıb beş il işləmək öhdəliyi də var. Nəcəfovun sözlərinə görə, məqsəd elə bir peşəkar mühit yaratmaq olmalıdır ki, gənclər məcburiyyətdən deyil, öz istəkləri ilə qayıtsınlar.

Ekspert Macarıstan, İtaliya, Çin və digər ölkələrin dövlət təqaüdlərini də xatırladır. Bu proqramlar həmin ölkələr üçün öz universitetlərinin beynəlxalqlaşması və istedadların cəlb olunması vasitəsidir. Təqaüdün uğuru isə, onun fikrincə, göndərilən tələbələrin sayı ilə deyil, neçə peşəkarın yetişməsi və onların Azərbaycana hansı dəyəri qazandırması ilə ölçülməlidir.

Xaricdə təhsilin əsas çətinlikləri

Nəcəfov xatırladır ki, çətinliklər qəbul və viza almaqla bitmir — əsl proses tələbə ölkəyə çatdıqdan sonra başlayır:

• Uyğunlaşma. Mədəni şok, tənhalıq və sosial çevrənin olmaması ilk aylarda dərs göstəricilərinə təsir edə bilər; birinci ildəki geriliyi sonra aradan qaldırmaq çətindir.
• Dil. Dil sertifikatı həmin dildə akademik təhsilə tam hazır olmaq demək deyil. Sürətli mühazirələri izləmək, akademik yazı və təqdimat ayrıca hazırlıq tələb edir.
• Fərqli təhsil sistemi. Müstəqil araşdırma, tənqidi düşüncə, plagiat və istinad qaydaları, süni intellektdən istifadə ilə bağlı ciddi akademik normalar mövcuddur; onları bilməyən tələbə niyyəti olmadan pozuntuya yol verə bilər.
• Yaşayış yeri. Böyük tələbə şəhərlərində münasib ev tapmaq çətindir; son ana saxlanılan axtarış yüksək kirayə, böyük depozit və ya saxta elanlarla nəticələnə bilər.
• Maliyyə. Təqaüd bütün xərcləri qarşılamaya bilər; valyuta dəyişiklikləri, sığorta və gözlənilməz tibbi xərclər üçün real aylıq büdcə və ehtiyat vəsait lazımdır.
• Sənədləşmə. Yaşayış icazəsi, ünvan qeydiyyatı, sığorta, bank hesabı, vergi nömrəsi və iş icazəsi qaydaları sosial şəbəkələrdən deyil, universitetin və dövlət qurumlarının rəsmi mənbələrindən öyrənilməlidir.
• İş və təhsil balansı. Maddi ehtiyac səbəbindən həddindən artıq işləmək dərsləri və imtahanları ikinci plana keçirə bilər.

Universitet seçimi və geri dönüş planı

Ekspert universitet seçərkən yalnız ölkənin adına, şəhərin məşhurluğuna və ya ümumi reytinqə baxmamağı tövsiyə edir: konkret proqramın keyfiyyəti, akkreditasiyası, professor heyəti, laboratoriyaları, məzunların iş göstəriciləri, təcrübə imkanları və diplomun Azərbaycanda tanınması əvvəlcədən yoxlanmalıdır. Yüksək reytinqli universitetin bütün ixtisasları eyni səviyyədə olmur.

Nəhayət, tələbənin getməzdən əvvəl karyera və geri dönüş planı olmalıdır. “Əvvəlcə gedim, sonra baxaram” yanaşması çox vaxt məqsədsizliyə gətirib çıxarır. Nəcəfov bu səbəbdən xaricə gedən tələbələr üçün akademik hazırlıq, psixoloji uyğunlaşma, maliyyə planlaması, hüquqi prosedurlar və karyera planını əhatə edən məcburi gedişöncəsi hazırlıq proqramı və xaricdə oxumuş məzunlardan ibarət mentorluq şəbəkəsi təklif edir.

“Əsl uğur onun təhsilini sağlam şəkildə başa vurması, peşəkar təcrübə qazanması və əldə etdiyi bilikləri özü, ailəsi və ölkəsi üçün real dəyərə çevirə bilməsidir.”

Xaricdə təhsilə hazırlaşırsınızsa, xaricdə təhsil bölməmizə baxın və ya bizimlə əlaqə saxlayın.

Bu yazı Prof. Dr. Bəxtiyar Nəcəfovun Sonxeber.az-a verdiyi müsahibə əsasında hazırlanıb.