Peşə təhsili niyə ödənişsiz və cəlbedici olmalıdır?

Son illərdə Azərbaycanda peşə təhsilinə maraq nəzərəçarpacaq dərəcədə artıb: dövlət bu sahəyə xüsusi diqqət ayırır, yeni infrastruktura ciddi investisiyalar yatırılır. Beynəlxalq Təhsil və Ali Təhsil Mərkəzləri Birliyinin İdarə Heyətinin sədri Prof. Dr. Bəxtiyar Nəcəfov bunu müsbət hal sayır və vurğulayır ki, eyni tendensiya bütün dünyada müşahidə olunur. Bununla belə, ekspertin fikrincə, iki məsələ həllini gözləyir: təhsil ilə əmək bazarı arasındakı zəif əlaqə və ödənişli əsasda oxuyanlar üçün yüksək təhsil haqları.

“Diplom inflyasiyası” və ustaya artan tələbat

Nəcəfovun sözlərinə görə, bu gün dünyada “diplom inflyasiyası” yaşanır: ali təhsil diplomu olanların sayı artdıqca, konkret işi bacaran peşə sahiblərinə ehtiyac da yüksəlir. Əmək bazarı artıq yalnız nəzəri biliyə malik mütəxəssis deyil, praktik bacarığı olan kadr axtarır.

“Rentgen aparatını layihələndirən mühəndis vacibdir. Lakin həmin aparat sıradan çıxanda onu qısa zamanda təmir edə biləcək texnikə daha böyük ehtiyac yaranır.”

Eyni məntiq tikintiyə və sənayeyə də aiddir: binanı layihələndirən memar qədər onu inşa edən usta, elektrik və santexnik də əvəzolunmazdır; zavodlarda avadanlığı layihələndirən mühəndisin yanında onu işlədən və servis edən texniklərə ehtiyac var. Ekspert qeyd edir ki, universitet məzunları arasında işsizlik artdığı halda peşə təhsili alanların məşğulluq faizi daha yüksəkdir və bu, gəncləri peşə təhsilinə yönəldən əsas amillərdən biridir.

Təhsil və əmək bazarı arasında körpü lazımdır

Nəcəfovun fikrincə, həm universitetlər, həm də peşə təhsili müəssisələri sənaye və iş dünyası ilə daha sıx əməkdaşlıq etməli, tədris proqramları real tələbata uyğun qurulmalıdır. O, kadr planlamasının əvvəlcədən aparılmasını təklif edir:

“Dövlət və işəgötürənlər birlikdə əvvəlcədən hesablamalıdırlar ki, beş il sonra ölkədə hansı sahələr üzrə neçə texnikə, ustaya və peşəkar işçiyə ehtiyac yaranacaq.”

Qəbul planları bu proqnozlara əsasən müəyyənləşdirilərsə — tələbatı yüksək olan ixtisaslarda yerlər artırılar, ehtiyac az olan sahələrdə qəbul optimallaşdırılarsa — bu, həm işsizliyin azalmasına, həm də iqtisadi inkişafa töhfə verə bilər.

Təhsil haqları niyə narahatlıq doğurur?

Ekspertin xüsusi diqqət çəkdiyi məsələ ödənişli əsasda peşə təhsili alanlar üçün müəyyən edilən haqlardır. Hazırda bəzi ixtisaslarda illik ödəniş 500–800 manat, bəzi hallarda isə 6500 manat təşkil edir.

Müqayisə üçün o, Almaniyanı nümunə gətirir: orada peşə təhsili alan gənclərdən təhsil haqqı alınmır, əksinə, onlar həm oxuyur, həm də müəssisədə işləyərək aylıq əməkhaqqı qazanırlar. Nəcəfovun sözlərinə görə, son illərdə minlərlə azərbaycanlı gəncin peşə təhsili üçün məhz Almaniyanı seçməsinin əsas səbəblərindən biri budur.

Uzunmüddətli hədəf: əlçatan və cəlbedici peşə təhsili

Ekspert hesab edir ki, Azərbaycanın hədəfi peşə təhsilini yalnız əlçatan deyil, həm də iqtisadi baxımdan cəlbedici etmək olmalıdır:

“Güclü iqtisadiyyatın təməlində yalnız ali təhsilli kadrlar deyil, eyni zamanda yüksək ixtisaslı peşəkar ustalar, texniklər və istehsalat mütəxəssisləri dayanır.”

Abituriyent və valideynlər üçün nəticə aydındır: peşə təhsili universitetin “ehtiyat variantı” deyil, tələbatlı və perspektivli ayrıca yoldur. Seçim edərkən ixtisasın əmək bazarındakı tələbatını, təcrübə imkanlarını və ümumi xərcləri birlikdə qiymətləndirmək lazımdır.

Bu yazı Prof. Dr. Bəxtiyar Nəcəfovun Plat.az-a verdiyi müsahibə əsasında hazırlanıb.