Məktəblərdə süni intellekt: şagirdləri nə gözləyir?

Elm və Təhsil Nazirliyi ilə OpenAI şirkəti arasında təhsildə süni intellekt texnologiyalarının tətbiqini genişləndirəcək üçillik Anlaşma Memorandumu imzalanıb. Nazirliyin məlumatına görə, sənədi Nyu-Yorkda elm və təhsil naziri Emin Əmrullayev və OpenAI-ın təhsil üzrə vitse-prezidenti Leah Belsky imzalayıb. Əməkdaşlıq çərçivəsində riyaziyyat, təbiət elmləri və oxu fənləri üzrə süni intellekt əsaslı alətlər hazırlanacaq, müəllimlərin inzibati yükü azaldılacaq, yerli təlimçi potensialı gücləndiriləcək və süni intellektdən təhlükəsiz istifadə standartları formalaşdırılacaq. Bu, tərəflər arasında ikinci memorandumdur — ilk mərhələdə adaptiv öyrənmə platforması hazırlanıb.

Prof. Dr. Bəxtiyar Nəcəfov hesab edir ki, süni intellektin təhsilə inteqrasiyası artıq sadəcə yenilik arzusu deyil, gələcəyə hazırlıq baxımından strateji zərurətdir.

Əzbərdən anlamağa

Ekspert xatırladır ki, əvvəllər məlumat əldə etmək çətin idi: insanlar kitabxanalara gedir, mənbə axtarmağa böyük vaxt sərf edirdilər. Belə şəraitdə geniş məlumatı yaddaşda saxlamaq üstünlük idi və tədris də buna köklənmişdi. Bu gün isə telefon vasitəsilə geniş informasiyaya çıxış var, buna görə məlumatı anlamaq, doğruluğunu yoxlamaq, təhlil etmək və tətbiq etmək bacarıqları önə çıxır. Bununla belə, baza biliklər yenə vacibdir — insan aldığı cavabın doğru, yanlış və ya natamam olduğunu qiymətləndirə bilmək üçün müəyyən biliyə sahib olmalıdır.

Fərdi tədris və bərabər imkanlar

Nəcəfovun fikrincə, süni intellektin əsas üstünlüklərindən biri tədrisi şagirdin fərdi ehtiyaclarına uyğunlaşdırmaqdır. Eyni sinifdə uşaqların öyrənmə sürəti və çətinlik çəkdiyi mövzular fərqlidir; düzgün qurulmuş sistem şagirdə əlavə izah, səviyyəsinə uyğun tapşırıq və təkrar imkanı verə bilər.

Ekspert Azərbaycan üçün keyfiyyətli təhsilə çıxışın genişlənməsini xüsusilə vacib sayır. Müəllim təminatında çətinlik olan ucqar məktəblərdə bu texnologiyalardan istifadə etmək olar. O, xüsusilə kənd məktəblərində süni intellektin müəllimin rəhbərliyi ilə tədrisə sistemli inteqrasiya olunduğu pilot sinif və məktəblərin yaradılmasını təklif edir. Bunun üçün internet və avadanlıqla yanaşı, Azərbaycan dilində keyfiyyətli məzmun, müəllim hazırlığı və uşaqların məlumatlarının qorunması təmin edilməlidir.

“Uşağın yaşadığı ünvan onun keyfiyyətli təhsil almaq imkanlarını məhdudlaşdırmamalıdır.”

Süni intellekt tənbəlləşdirirmi?

Nəcəfov süni intellektin insanı mütləq tənbəlləşdirəcəyi fikri ilə razı deyil: həlledici məsələ ondan necə istifadə etməyimizdir. Şagird tapşırığı bütövlükdə süni intellektə həvalə edib cavabı anlamadan köçürürsə, bu, müstəqil öyrənməyə zərər verir. Ekspert riyaziyyat tədrisi üzrə bir araşdırmaya istinad edir: məhdudiyyətsiz süni intellekt yardımından istifadə edən şagirdlər sonradan alətsiz işləyərkən daha zəif nəticə göstəriblər, öyrənməni qorumağa yönəlmiş sistemdə isə bu mənfi təsir xeyli azalıb.

Düzgün istifadə belə görünür: şagird məsələni əvvəlcə özü həll etməyə çalışır, çətinlik çəkdiyi yerdə ipucu alır, səhvinin səbəbini öyrənir və sonra oxşar məsələni müstəqil həll edir. Xarici dil öyrənən də süni intellektlə əlavə danışıq məşqi edə və səhvlərinə dair izah ala bilər.

Qiymətləndirmə və müəllimin rolu dəyişməlidir

Ekspertin fikrincə, şagirdin təqdim etdiyi hazır mətnlə yanaşı, onu necə hazırladığı, fikrini necə əsaslandırdığı və mövzunu nə qədər anladığı qiymətləndirilməlidir. Şifahi izah, müzakirə, praktik tapşırıq və müstəqil həll bacarığı daha çox önə çıxmalıdır. Süni intellekt təkrarlanan işləri yüngülləşdirdikcə müəllim şagirdi istiqamətləndirməyə, onun motivasiyasına və sosial inkişafına daha çox vaxt ayıra bilər.

“Uşaqlar həm bu texnologiya ilə işləməyi, həm də onun köməyi olmadan düşünməyi və qərar verməyi bacarmalıdırlar. Gələcəyə hazırlıq məhz bu iki bacarığı birlikdə inkişaf etdirməkdən keçir.”

Bu yazı Prof. Dr. Bəxtiyar Nəcəfovun Plat.az-a verdiyi müsahibə əsasında hazırlanıb.