Son illərdə əmək bazarının tələbləri sürətlə dəyişir: ənənəvi ixtisasların bir qismində iş imkanları daralır, rəqəmsallaşma isə yeni bacarıqlara ehtiyacı artırır. Təhsil eksperti Prof. Dr. Bəxtiyar Nəcəfov humanitar ixtisasların perspektivləri və süni intellektin gələcək peşələrə təsiri barədə fikirlərini bölüşüb.

Diplom tək başına kifayət etmir

Nəcəfovun fikrincə, Azərbaycanda ali təhsilin əsas problemlərindən biri universitetdə verilən nəzəri biliklə işəgötürənin tələb etdiyi praktik bacarıq arasındakı uyğunsuzluqdur. İşəgötürənlər məzunlardan konkret problemləri həll etməyi, müasir proqramlarla işləməyi, layihələrdə iştirak etməyi və nəticəyə görə məsuliyyət daşımağı gözləyir.

Ekspert Milli Observatoriyanın 2025-ci ilin aprelində açıqladığı təhlilə istinad edir: əvvəlki iki ili əhatə edən 25 678 vakansiyanın 76,2 faizində iş təcrübəsi tələb olunub. Bu, tələbələrin hələ təhsil illərində real təcrübə qazanmasının nə qədər vacib olduğunu göstərir. Onun fikrincə, universitetlə işəgötürən arasında əməkdaşlıq formal razılaşmalarla məhdudlaşmamalı, işəgötürənlər tədris proqramlarının yenilənməsində iştirak etməli, tələbələr isə real müəssisə problemləri üzərində işləməlidir.

Risk harada daha yüksəkdir?

Nəcəfov ixtisasları müqayisəli məşğulluq göstəriciləri olmadan bütövlükdə perspektivsiz adlandırmağı düzgün saymır. Əsas risk ixtisasın adında deyil, işin xarakterindədir: rutin sənədləşmə, standart mətn hazırlanması, sadə məlumatların daxil edilməsi və təkrarlanan inzibati əməliyyatlarla məhdudlaşan işlər generativ süni intellekt tərəfindən getdikcə daha çox avtomatlaşdırılır.

Ekspertin sözlərinə görə, xarici dil, analitik düşüncə və rəqəmsal bacarıqlarını inkişaf etdirməyən humanitar, sosial və idarəetmə məzunlarının imkanları məhdudlaşa bilər. Eyni qayda texniki ixtisaslara da aiddir: laboratoriya avadanlığı ilə işləyə bilməyən mühəndisin və real layihələrdə iştirak etməyən proqramçının yalnız diplomla rəqabət aparması çətinləşir.

Humanitar sahələrdə yeni tələblər

Nəcəfov vurğulayır ki, süni intellektin inkişafı humanitar ixtisasların sıradan çıxacağı anlamına gəlmir — dəyişən, mütəxəssisdən gözlənilən bacarıqlardır:

Filologiya: standart mətn və sadə tərcümədən əlavə, redaktə, terminologiya, lokallaşdırma, dil texnologiyaları və süni intellektin hazırladığı mətnlərin keyfiyyətinin yoxlanılması.
Jurnalistika: hazır məlumatı yenidən yazmaq avtomatlaşdırılır, amma araşdırma, mənbələrin yoxlanılması, müsahibə, məlumat təhlili və hadisələrin ictimai əhəmiyyətini izah etmək peşəkarın əsas bacarıqları olaraq qalır.
Beynəlxalq münasibətlər: xarici dillər, regional ixtisaslaşma, iqtisadi və siyasi təhlil, tədqiqat metodları və analitik hesabat hazırlamaq.
Tarix və kitabxanaçılıq: rəqəmsal arxivlər, elektron informasiya sistemləri, məlumatların təsnifatı və rəqəmsal humanitar tədqiqatlarla əlaqələndirmə.
Hüquq və psixologiya: texnologiya bəzi tapşırıqları avtomatlaşdırsa da, peşə etikası, qərarlara görə məsuliyyət, hüquqların qorunması və insan davranışının təhlili öz əhəmiyyətini saxlayır.

Perspektivli istiqamətlər

Ekspert 5–10 il üçün dəyişməz ixtisas siyahısı vermək əvəzinə, əhəmiyyəti artacaq istiqamətlərə diqqət yetirməyi tövsiyə edir. Onun fikrincə, gələcək kadr tələbatı texnologiya ilə yanaşı investisiyalardan, iqtisadiyyatın strukturundan, müəssisələrin rəqəmsallaşmasından və dövlət siyasətindən də asılı olacaq. Yaxın illərdə önə çıxacaq sahələr:

kibertəhlükəsizlik və rəqəmsal infrastruktur;
data analitikası və süni intellekt;
proqram təminatı mühəndisliyi;
səhiyyə və səhiyyə texnologiyaları — tibb bacılığı, reabilitasiya, biotibbi mühəndislik, səhiyyə informatikası;
energetika və istehsalat texnologiyaları — avtomatlaşdırma, ekoloji mühəndislik, bərpaolunan enerji.

Ekspert əlavə edir ki, gələcəyin əmək bazarı yalnız kompüter arxasında görülən işlərdən ibarət olmayacaq: istehsalat proseslərini idarə edən, avadanlıq quraşdıran və texniki nasazlıqları aradan qaldıran mütəxəssislərə də ehtiyac qalacaq.

Nəcəfov həmçinin xatırladır ki, ən çox vakansiya olan sahə ilə ən yüksək maaş verən sahə eyni deyil. Milli Observatoriyanın 2025-ci il təhlilində satış təmsilçiləri, mühasiblər və satınalma-təchizat mütəxəssisləri ən çox tələb olunan kadrlar arasında, İKT, mühəndislik, proqramçılıq və layihə idarəçiliyi isə ən yüksək orta əməkhaqqı olan istiqamətlər sırasında yer alıb. Ən səmərəli yanaşma isə sahə üzrə dərin bilikləri uyğun texnologiyalarla birləşdirməkdir: kimyaçı üçün hesablama metodları, bioloq üçün bioinformatika, mühəndis üçün modelləşdirmə və avtomatlaşdırma.

Abituriyentlərə tövsiyələr

Seçimi yalnız maaşa görə etməyin: şəxsi maraqlarınızı, bacarıqlarınızı və əmək bazarının tələblərini birlikdə qiymətləndirin. Valideynlərin təcrübəsi dəyərlidir, amma qərarda gəncin öz maraq və qabiliyyətləri nəzərə alınmalıdır.
Seçmək istədiyiniz peşənin gündəlik iş xüsusiyyətlərini araşdırın, həmin sahədə çalışanlarla danışın, vakansiyalarda tələb olunan bacarıqlara baxın.
Universitetin yalnız nüfuzuna deyil, tədris proqramına, laboratoriyalarına, təcrübə tərəfdaşlarına və məzunların məşğulluq göstəricilərinə diqqət yetirin. Dövlət Məşğulluq Agentliyinin “Məzunların məşğulluq reytinqi” platforması universitet və ixtisasları bu baxımdan müqayisə etməyə imkan verir.

Universitet illərində hansı bacarıqları qazanmalı?

Ekspertin fikrincə, ixtisas biliyi ilə yanaşı xarici dil, məlumatlarla işləmək, təqdimat, komanda işi və problem həll etmək bacarıqları rəqabət üstünlüyü yaradır. Hər kəsin proqramçı olması tələb olunmur, amma hər tələbə öz sahəsinə uyğun rəqəmsal alətlərdən istifadə etməyi bacarmalıdır: kimya tələbəsi molekulyar modelləşdirməni, iqtisadiyyat tələbəsi statistik təhlili, jurnalistika tələbəsi məlumat jurnalistikasını, mühəndis isə layihələndirmə və simulyasiya proqramlarını öyrənə bilər. Süni intellekt alətlərindən istifadə vacibdir, lakin onların nəticələrini yoxlamaq, səhvləri görmək və məxfi məlumatlarla məsuliyyətli davranmaq da bir o qədər vacibdir.

İşəgötürən üçün sertifikatlarla yanaşı tələbənin hazırladığı layihələr, apardığı araşdırmalar və qazandığı real təcrübə önəmlidir. Bununla belə, Nəcəfov məsuliyyətin yalnız tələbənin üzərinə qoyulmamalı olduğunu vurğulayır: universitetlər də əzbərçiliyə əsaslanan tədrisi real tapşırıqlar, tədqiqatlar və layihələrlə tamamlamalıdır.

Bu yazı Prof. Dr. Bəxtiyar Nəcəfovun ERAmedia.az-a verdiyi müsahibə əsasında hazırlanıb.

Humanitar ixtisasların gələcəyi: süni intellekt dövründə hansı bacarıqlar lazımdır?