Azərbaycanda peşə təhsili: problemlər və həll yolları

Elm və təhsil naziri Emin Əmrullayev ölkədə onlarla yeni peşə məktəbinin tikiləcəyini açıqlayıb. Bəs bu məktəblər təhsilin inkişafında və işsizlik probleminin həllində nə vəd edir, sahədə hansı problemlər var? Prof. Dr. Bəxtiyar Nəcəfov bu suallara cavab verib.

Dünya ustaya ehtiyac duyur

Nəcəfovun sözlərinə görə, əmək bazarında nəzəri biliyə sahib mütəxəssislərlə yanaşı, praktik bacarıqlı texnik və ustalara da böyük ehtiyac yaranıb. Rentgen aparatı istehsal edən mühəndis və şirkətlər kifayət qədərdir, amma cihaz xarab olanda onu yerində diaqnostika və təmir edəcək texnik tapmaq çətinləşir. Avtomobil zavodları çoxdur, amma avtomobil xarab olanda peşəkar usta lazım olur. Eyni mənzərə laboratoriya avadanlıqlarında, sənaye qurğularında və elektrik sistemlərində də müşahidə olunur.

Xidmət sahələrində peşəkarlaşma

Ekspert Almaniya təcrübəsinə istinad edir: orada aşpazlıq, otelçilik və restoran xidməti kimi sahələrdə peşə təhsili çox ciddi qəbul olunur və insanlar bu peşələrə ixtisas kimi yanaşırlar. Azərbaycanda isə ofisiant, aşpaz, otel əməkdaşı və ya texniki işçi kimi çalışanların nə qədərinin həmin sahə üzrə peşə təhsili aldığı sual altındadır.

“Gələcəkdə bəzi sahələrdə işləmək üçün müvafiq peşə ixtisasının və ya rəsmi sertifikatın olması tələb edilməlidir. Çünki söhbət yalnız diplomdan deyil, xidmətin keyfiyyətindən, insanların təhlükəsizliyindən və əmək bazarının peşəkarlaşmasından gedir.”

Ali təhsilin acı reallığı

Nəcəfov statistikaya diqqət çəkir: 2018–2023-cü illəri əhatə edən göstəricilərə görə bakalavr məzunlarının yalnız 62,3 faizi işlə təmin olunub, işləyənlərin də əhəmiyyətli hissəsi ixtisası üzrə çalışmır. Bu il ali məktəblər üzrə qəbul planı təxminən 70 min yerə çatıb, lakin hər il bu sayda ixtisasa uyğun yeni iş yeri yaranmır.

Ekspertin fikrincə, bu, ali təhsilin əhəmiyyətsiz olması demək deyil — problem plansız şəkildə ali təhsilə yönəlmək və əmək bazarının ehtiyaclarını nəzərə almadan ixtisas seçməkdir. Universitetə qəbul sevindirici hadisədir, amma əsas suallar bunlardır: gənc hansı ixtisasa qəbul olub, onu sevirmi, ixtisas onun qabiliyyətlərinə uyğundurmu və dörd ildən sonra bu mütəxəssisə ehtiyac olacaqmı?

Peşə təhsilinin üstünlüyü

Peşə təhsili insana konkret bacarıq və peşə qazandırır. Nəcəfovun sözləri ilə, yaxşı elektrik, mexatronika texniki, avtomobil ustası, qaynaqçı, laboratoriya texniki, aşpaz və ya otelçilik mütəxəssisi yalnız Azərbaycanda deyil, bir çox ölkədə iş tapa bilər. Bəzən əmək bazarında tələb olunmayan universitet ixtisasını bitirməkdənsə, yaxşı bir peşəyə yiyələnmək daha real və perspektivli seçimdir.

Həll yolu: erkən peşəyönümü

Ekspert Elm və Təhsil Nazirliyinin bu istiqamətdəki addımlarını müsbət qiymətləndirir və prosesin genişləndirilməsini təklif edir:

• məktəblərdə erkən yaşdan peşəyönümü aparılmalı, şagirdlərin qabiliyyət və maraqları müəyyənləşdirilməlidir;
• doqquzuncu sinifdən sonra universitet yeganə uğur yolu kimi təqdim olunmamalıdır — bəzi gənclər akademik, digərləri peşə və texniki təhsilə daha uyğundur;
• məqsəd uşaqları məcbur etmək deyil, düzgün istiqamətləndirməkdir: dövlət, məktəb və ailə birlikdə gəncə qabiliyyətinə və əmək bazarının tələblərinə uyğun seçim etməkdə kömək etməlidir.

“Cəmiyyətdə «hamı mütləq universitet oxumalıdır» düşüncəsini dəyişə bilsək, həm peşəkar kadr çatışmazlığını, həm də təhsilli işsizliyi əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilərik.”

Bu yazı Prof. Dr. Bəxtiyar Nəcəfovun Plat.az-a verdiyi müsahibə əsasında hazırlanıb.